«ԶՈՐԱՎԱՐ ՍԵՊՈՒՀ» ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

Իրանն այս պահին համեմատաբար անկայուն փուլում է՝ ներքին զանգվածային բողոքի ակցիաների, երկրի ղեկավարության կտրուկ հայտարարությունների եւ արտաքին գործոնների համատեղ ազդեցությամբ։ Ռուսաստանին մոտ մի շարք խոշոր զարգացումներ ցուցում են, որ հարաբերությունները Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հետ կարող են ավելի խոցելի դառնալ։

Իրանում լայնածավալ բողոքի ալիք
2025 թվականի դեկտեմբերի վերջին բռնկված ցույցերը շարունակվում են ամբողջ երկրում. ընդդիմության և իշխանությունների բախումների ընթացքում արդեն կան հարյուրավոր մահեր ու հազարավոր ձերբակալություններ, երբեմն՝ նաև խոշոր բախումներ ուժայինների հետ։ Իրանի կառավարությունը պատասխանում է սահմանափակումներով՝ մասնավորապես ինտերնետային կապի խոչընդոտումներով, ինչը դժվարացնում է բողոքի շարժման լուսաբանումը և կազմակերպումը։  Իրանի պաշտոնական աղբյուրները ցույցերի որոշ հատվածներ ներկայացնում են ոչ միայն տնտեսական պահանջների արտահայտում, այլև «արտաքին դավադրությունների ազդեցությամբ»։ 

Իրանի դիրքորոշումը արտերկրի նկատմամբ
Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչին հայտարարել է, որ Իրանը չի փնտրում պատերազմ, սակայն «պատրաստ է այդ ընտրությանը», եթե որևէ արտաքին ուժ փորձի միջամտել կամ հարձակվել երկրի նկատմամբ։ Նա ընդգծել է նաև, որ բանակցություններն հնարավոր են միայն «ավանդական իրավունքներով և փոխադարձ հարգանքով», ինչը ուղղակիորեն ազդում է ԱՄՆ-ի մոտեցումների վրա։ 
Միևնույն ժամանակ Իրան նախազգուշացրել է Վաշինգտոնին, որ ցանկացած հնարավոր ամերիկյան հարվածի դեպքում կընդգծի իր պատասխան քայլերը, ներառյալ՝ թիրախավորումը Իսրայելի ու ԱՄՆ ռազմակայանների ուղղությամբ Միացյալ Արևելքում։ 

 ԱՄՆ արձագանքը և արտաքին ճնշումը
Ամերիկացիները նույնպես չեն բացառում ռազմական կամ այլ «ուժեղ քայլերի» կիրառումը, եթե Իրանը շարունակեր խիստ ուժ գործադրել ցույցերի դեմ կամ ստանձներ մի քայլ, որը կհաշվարկվեր որպես սպառնալիք տարածաշրջանային անվտանգությանը։ ԱՄՆ նախագահը հայտարարել է, որ դիվանագիտությունը համարվում է նախնական տարբերակ, սակայն ԱՄՆ կառավարությունն էլ չի ամրագրում ուժային օգնությունից հրաժարվելու խոսքը։ 
Արժանի է նշել նաև, որ Միացյալ Նահանգները դրական դիմում է ուղղել իր քաղաքացիներին՝ անհապաղ լքել Իրանի տարածքը՝ անվտանգության նկատառումներով։ 

Հարևան պետությունների դիրքորոշումները
Թյուրքիան զգուշացրել է, որ ցանկացած արտաքին միջամտություն Իրանի ներքին գործերինկարող է հանգեցնել տարածաշրջանի անորոշության՝ աշխատելով լուծումներ գտնել հանգուցյալ իրավիճակում՝ առանց ռազմական ճգնաժամի մեծացման։ 

Փորձագիտական դիտարկում
Այս պահին ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունները բնութագրվում են մի քանի հակվածությամբ։
Իրանի անկայունություն չի սահմանափակվում միայն տնտեսական դժգոհությամբ, այլ վերաճել է քաղաքական պահանջների՝ լայնածավալ և ժողովրդական բողոքի շարժման։ 
 Իրան և ԱՄՆ միաժամանակ ցույց են տալիս զսպված, բայց մերժող դիրքորոշում՝ երկկողմանի ուժային և դիվանագիտական լարվածության պայմաններում։ 
 Պաշտոնական Թեհրանի՝ «պատրաստ է պատերազմին» հայտարարությունները չեն բացառում ռազմական տարբերակի հնարավորությունը, եթե արտաքին ուժեր միջամտեն, ինչը մեծացնում է տարածաշրջանային ռիսկերը։ 
 Սահմանափակումների և կապի խոչընդոտման ներքին կառավարումային քայլերը մեծացնում են այն մարդկանց դժգոհությունը, ովքեր դուրս են գալիս ցույցերի՝ բողոքելով ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական սահմանափակումների դեմ։ 
Այսպիսով՝ ներկա հանգամանքներում ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունները շարունակում են մնալ դյուրավտանգ և մեծ գրավչությամբ՝ ներքին, արտաքին և տարածաշրջանային մի քանի չափերով՝ միաժամանակ։

 Աղբյուրներ
• Iran warns Washington it will retaliate against attack — Reuters 
• Iran is ‘prepared for war’ but also open to negotiations — Time 
• Turkey warns against foreign intervention as tensions rise — Reuters 
• Trump considers strong military options amid protests — The Guardian 
• Iran protests background and casualty data — Wikipedia