Երեքշաբթի, Սեպտեմբերի 22, 2020 Հետադարձ կապ

"ԶՈՐԱՎԱՐ ՍԵՊՈՒՀ" ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ


Գլխավոր  Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության էներգետիկ բաղադրիչի շուրջ․ Վահե Դավթյան՝ Քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

Նկար

Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության էներգետիկ բաղադրիչի շուրջ․ Վահե Դավթյան՝ Քաղաքական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

12/09/2020 145

Վերջերս հաստատված Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության՝ էներգետիկ անվտանգությանը նվիրված բաժնում կիրառվում է ՛՛էներգետիկ անկախություն՛՛ սահմանումը: Մինչդեռ պետք է հասկանալ, որ դա առավելապես հրապարակախոսական սահմանում է, որն իր մեջ ավելի շատ զգացմունքային, քանի գիտական բովանդակություն է պարունակում: Դժվար է իրականում պատկերացնել էներգետիկ առումով անկախ երկիր: Եթե խոսքը գնում է ինքնաբավ էներգահամակարգի մասին, ապա Հայաստանի ու մեր պես էներգահամակարգ ունեցող երկրների համար դա ևս դժվար իրականացվող նպատակ է: Ինքնաբավ ասելով՝ Հայաստանի դեպքում պետք է հասկանալ ոչ միայն այն համակարգը, որն ի վիճակի է ծածկել ողջ ներքին պահանջարկը, այլև իրականացնում է էլեկտրաէներգիայի արտահանման ռազմավարական գործառույթը:

Հայաստանի էներգահամակարգն ավելցուկային է՝ խարսխված կայուն արտահանման սկզբունքի վրա: Ավաղ, այս մասով մենք կաղում ենք: Մեծ հաշվով, չհաշվարկված էներգետիկ քաղաքականության արդյունքում կորցրել ենք վրացական շուկան, իրանական շուկայում էլ այժմ լուրջ մրցակցներ են ի հայտ եկել հանձինս Ադրբեջանի ու Թուրքմենստանի: Ուստի, երբ խոսում ենք ՛՛էներգետիկ անկախության՛՛ մասին, պետք է հաշվի առնենք նաև արտաքին էներգետիկ հաղորդակցությունները, Հայաստանի դեպքում՝ էլեկտրաէներգիայի արտահանման խնդիրները: Ավելին՝ արտաքին էներգատրանսպորտային հաղորդակցություններից կտրված պսևդո-անկախ էներգահամակարգը դառնում է չափազանց խոցելի ու անկայուն: Նույնիսկ գերզարգացած էներգետիկ համակարգեր ունեցող պետություններում՝ Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում, Ռուսաստանում երբևէ չենք տեսնի ազգային օրակարգում ներառված ՛՛էներգետիկ անկախության՛՛ ապահովման խնդիրը:

Ռազմավարության մեջ նշված է նաև ներկրվող բնական գազից կախվածության նվազեցման անհրաժեշտության մասին, ինչը թեև առաջին հայացքից ողջունելի մոտեցում է, սակայն իրականում ընդամենը պոպուլիստական կոչ է: Ակնհայտ է, որ եթե բնական գազից կախվածությունը մենք դիտում ենք որպես բազային մարտահրավեր, ապա դրան պետք է հաջորդի, օրինակ, Երևանի ՋԷԿ-ի նոր բլոկի կառուցման նախագծի չեղարկումը, որը փոխարինելու է Հրզադանի ՋԷԿ-ը: Ավելին՝ ժամանակակից համաշխարհային էներգետիկ շուկայում բնական գազը դառնում է ամենամրցունակ վառելիքը, որի հանդեպ պահանջարկն աճում է գրեթե ամենուր, այդ թվում ՛՛կանաչ էներգետիկա՛՛ զարգացնող եվրոպական պետություններում: Ըստ միջազգային էներգետիկ գործակալության՝ 2021 թ. թե սեղմված, թե հեղուկ, բնական գազի պահանջարկն աշխարհում վերստին սկսելու է աճել բավականին արագ տեմպերով, ու այդ հանգամանքը հաշվի չառնելն առնվազն վկայում է ոչ մասնագիտական մոտեցման մասին: Ի դեպ, 2007 թ. Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության. ռազմավարության մեջ հատուկ նշվում էր գազատրանսպորտային հաղորդակցությունների ոլորտում Ռուսաստանի հետ ռազմավարական հարաբերությունների զարագցման անհրաժեշտության մասին: Այդ իմաստով՝ նման դրույթի բացակայությունը նոր փաստաթղթում ու ներկրվող գազից կախվածության իջեցման մասին կոչերը լիովին տեղավորվում են ընթացիկ քաղաքական կոնյուկտուրայի մեջ:

Փաստաթղթի՝ էներգետիկ անվտանգությանը նվիրված բաժնում նաև թերի է ներկայացված ԵԱՏՄ էներգետիկ շուկաներին Հայաստանի միանալու խնդիրը: Ռազմավարության մեջ նշվում է, որ Հայաստանը պետք է տարանցիկ գոտի հանդես գա՝ կապելով հարևան երկրների էներգահամակարգերը և ԵԱՏՄ ընդհանուր էլեկտրաէներգետիկ շուկան: Մինչդեռ ԵԱՏՄ չի սահմանափակվում բացառապես էլեկտրաէներգետիկ ընդհանուր շուկայով, դրանում ձևավորվում է նաև գազի, նավթի ու նավթամթերքի ընդհանուր շուկաները՝ գործընթաց, որին Հայաստանը ևս մասնակցում է: Եվ այդ մասնակցությունը չի ենթադրում միայն տարանցման գործառույթի իրականացումը: Հայաստանը, որպես ընդահուր շուկայի մասնակից, պարտավորվել է ներդաշնակեցնել ազգային օրենսդրությունը ԵԱՏՄ պահանջներին: Մեր նպատակը պետք է լինի այդ շուկաներում Հայաստանի սուբյեկտության բարձրացումը, լիարժեք ինտեգրումը, այլ ոչ թե պարզապես որպես կապող օղակ հանդես գալը: Սա վկայում էներգետիկ անվտանգության՝ չափազանց մակերեսային ընկալման մասին:

Ինչ վերաբերում է միջուկային էներգետիկայի զարգացման մասին դրույթին, ապա այն, իհարկե, ողջունելի է, սակայն վերջին զարգացումները ու հատկապես ռուսական վարկից հրաժարվելը վկայում է Հայկական ԱԷԿ-ի մոդեռնիզացման խոչընդոտների ու տվյալ որոլրում առանցքային գործընկերջ հետ հարաբերություններում առկա խորքային խնդիրների մասին: Դրան զուգահեռ կառավարությունը քննարկում է միջուկային էներգետիկայի զարգացման հեռանկարները ամերիկյան կողմի հետ, որը, ինչպես գիտենք, առաջարկում է մեզ հրաժարվել խոշոր հզորություններից՝ կառուցելով փոքր հզորության մոդուլային ԱԷԿ: Սա առնվազն միջուկային էներգետիկան ապաանվտանգայնացնող սցենար է, քանի որ մոդուլային կայանը, որպես կանոն, օգտագործվում է որպես ռեզերվային հզորություն ու չի կարող ապահովել այն աշխարհառազմավարական կարգավիճակը, որն ունի այսօր Հայաստանը՝ որպես Հարավային Կովկասում ՛՛խաղաղ ատոմ՛՛ զարգացնող միակ պետություն:

Աանվազն տարակուսանք է առաջացնում նաև հիդրոէներգետիկայի անվտանգային նշանակության մասին որևէ ձևակերպման բացակայությունը փաստաթղթում: Մինչդեռ հիդրոէներգետիկան, այդ թվում՝ փոքր, ներկայումս ապահովում է Հայաստանի էկեյտրագեներացման մոտ 30 տոկոսը, ինչի շնորհիվ մեզ, օրինակ, հաջողվեց խուսափել խորքային էներգետիկ կոլապսից 2019 թ. հուլիսի 10-ի խոշոր վթարի ժամանակ: Այսպիսով, ռազմավարության՝ էներգետիկ անվտանգությանը նվիրված բաժնից պարզ չի դառնում, թե էներգետիկ զարգացման ինչպիսի մոդել ենք մենք որդեգրում, իսկ ինքը՝ բաժինը կրում է ֆրագմենտար բնույթ: