«ԶՈՐԱՎԱՐ ՍԵՊՈՒՀ» ՊԱՏՄԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ԿԵՆՏՐՈՆԻ ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԿԱՅՔ

Երբ խոսում ենք Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մասին, քննարկումը հաճախ կանգ է առնում «Արևե՞լք, թե՞ Արևմուտք» պարզ հարցի շուրջ։ Սակայն Հայաստանի նման փոքր պետության համար այդ շրջանակումը չափազանց մակերեսային է։ Այն մեզ վերածում է այլ պետությունների ռազմավարական օբյեկտի, այլ ոչ թե մեր սեփական տեսլականն ունեցող միջազգային սուբյեկտի։
Հետևաբար այստեղ պետք է հանդես գալ ավելի կարևոր հարցադրմամբ. ի՞նչ է իրականում ցանկանում Հայաստանն աշխարհից, և ի՞նչ կարող է առաջարկել դրա դիմաց։


Առաջին. Փոքր պետություն լինելու հանգամանքը
Հայաստանը փոքր պետություն է իր բարդ հարևաններով։ Սա բողոք չէ, այլ պարզ փաստարկ։ Փոքր պետությունները չունեն համաշխարհային քաղաքականություն ձևավորելու շքեղություն, բայց ունեն իրենց դիրքը ձևավորելու ունակությունը դրա ներսում։
Հայաստանի նման պետության համար հաջողությունն ու գոյատևումը չեն ապահովվում միայն կոշտ ուժով։ Դրանք գալիս են կշռադատված դիրքավորումից, պետական ուժեղ ինստիտուտներից և միաժամանակ միջազգային տարբեր գործընկերների հետ վստահ գործընկերություն կառուցելու ունակությունից։ Փոքր լինելը չի նշանակում լինել անկարևոր։ Այն նշանակում է լինել ավելի նպատակային յուրաքանչյուր քայլում։

Երկրորդ. Ի՞նչ է ցանկանում Հայաստանն աշխարհից
Ամենատարրական մակարդակում, Հայաստանը ցանկանում է անվտանգություն։ Ոչ միայն ռազմական համատեքստում, այլև ավելի լայն իմաստով՝ չապրել անընդհատ անորոշության մեջ։ Պետությունը չի կարող էական իմաստալից արժեք ստեղծել, եթե մշտապես մտահոգված է գոյատևման հիմնահարցով։
Հաջորդը թերևս այն է, որ Հայաստանը ցանկանում է տնտեսական հնարավորություններ։ Դա նշանակում է հասանելիություն միջազգային շուկաներին, ներդրումներ, տեխնոլոգիաներ և գլոբալ արժեքային շղթաների մաս կազմելու հնարավորություն։
Հայաստանին խիստ անհրաժեշտ է նաև ինստիտուցիոնալ աջակցություն և կառավարման կարողությունների զարգացում։ Ուժեղ ինստիտուտները, օրենքի գերակայությունը և արդյունավետ կառավարումը այլևս «միայն ներքին խնդիրներ» չեն, քանզի դրանք ուղղակիորեն կապված են նրա հետ, թե ինչպես է պետությունը ինտեգրվում աշխարհին։ Պարզ ասած՝ Հայաստանը ցանկանում է անվտանգություն, հնարավորություններ և կայունություն։

Երրորդ. Ի՞նչ կարող է առաջարկել Հայաստանն աշխարհին
Փոքր պետությունները հաճախ թերագնահատում են իրենց սեփական արժեքը։ Հայաստանը համաշխարհային տերություն չէ, բայց այն դեռ ունի իրական ներդրում ունենալու հրամայականը։
Արտահայտվող արժեքներից մեկը պետք է լինի բարդ տարածաշրջանի իմացությունը։ Հարավային Կովկասը և նրա շրջակա միջավայրը աշխարհի ամենաբարդ աշխարհաքաղաքական տարածքներից մեկն են։ Այս բարդության մեջ կողմնորոշվելու Հայաստանի փորձը կարող է օգտակար լինել դիվանագիտության, վերլուծության և տարածաշրջանային փոխըմբռնման համար։
Մեկ այլ ներդրում կարող է լինել հայկական սփյուռքը։ Հայերը տարածված են բազմաթիվ երկրներում և ոլորտներում՝ ստեղծելով բնական կամուրջներ Հայաստանի և աշխարհի միջև։ Եթե ռազմավարական համատեքստում այն գործարկվի, կարող է դառնալ հմտությունների, կապերի և հսկայական կապիտալի համաշխարհային ցանց։
Հաջորդը, թերևս, դիմադրողականությունն է։ Հայաստանի ժամանակակից պատմությունը լի է տարատեսակ ցնցումներով, հակամարտություններով և պետականաշինության մարտահրավերներով։ Սա ստեղծել է այսպես ասած «դժվարությամբ ձեռք բերված» փորձ, որը կարող է արդիական լինել անկայունության առջև կանգնած պետությունների համար։ 

Չորրոդ. «Բևեռային» մտածողության մարտահրավերները
Հայաստանը չպետք է դիրքավորվի որպես որևէ մեկ ճամբարի մաս՝ լինելով մյուսներին դեմ։ Այդպիսի մտածողությունը հարմար է մեծ տերությունների համար, բայց վտանգավոր է փոքր պետությունների համար։
Փոխարենը, Հայաստանի թիրախը պետք է լինի նպատակային ճկունությունը, ինչը նշանակում է համաշխարհային դերակատարների հետ համագործակցություն՝ հիմնված ազգային շահերի վրա։ Դա նաև նշանակում է ընդունել, որ ռեսուրսները սահմանափակ են․ ոչ բոլոր գործընկերություններն են նույնքան կարևոր, և ոչ բոլոր հնարավորություններն են իրականում շահավետ։

Հինգերորդ. Պարզ եզրակացություն
Ի վերջո, գլխավոր հարցը միայն այն չէ, թե ինչպե՞ս է աշխարհը տեսնում Հայաստանը, այլ այն, թե ինչպե՞ս է Հայաստանն ինքն իրեն տեսնում այս աշխարհում։
Եթե շարունակենք ինքներս մեզ սահմանել միայն ուրիշների միջոցով՝ դաշինքներով, հակամարտություններով կամ աշխարհաքաղաքական պիտակներով, մշտապես կմնանք որպես արձագանքող կողմ։  Բայց եթե մեզ սահմանենք որպես պետություն՝ հստակ տեսլականով, հստակ շահերով և իմաստալից ներդրում ունենալու կարողությամբ, ապա աշխարհի քաղաքական քարտեզի վրա տարածք լինելուց զատ, կվերածվենք քաղաքական դերակատարի՝ մեր սեփական ձայնով։

Իրական հարցը միայն այն չէ, թե ի՞նչ կարող է աշխարհն անել Հայաստանի համար, այլև այն, թե ինչպիսի՞ Հայաստան ենք մենք ուզում ներկայացնել աշխարհին։


Վահե Պողոսյան, ք.գ.թ., «Զորավար Սեպուհ պատմաքաղաքական վերլուծական կենտրոնի» ավագ գիտաշխատող